Instytucja zachowku należy do podstawowych mechanizmów ochrony najbliższych członków rodziny w prawie spadkowym. W praktyce bardzo często pojawia się pytanie, czy sporządzenie testamentu całkowicie wyłącza roszczenia innych członków rodziny oraz czy zachowek przysługuje również wtedy, gdy w chwili śmierci spadkodawca nie posiada już majątku.
Poniżej wyjaśniam, kiedy powstaje prawo do zachowku oraz czy można go dochodzić także przy dziedziczeniu testamentowym lub w sytuacji tzw. „pustego spadku”.
Czym jest zachowek?
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące określonym osobom najbliższym spadkodawcy, które zostały pominięte w dziedziczeniu albo otrzymały ze spadku mniej, niż wynikałoby to z przepisów o dziedziczeniu ustawowym.
Celem tej instytucji jest zabezpieczenie interesów najbliższych członków rodziny, nawet wtedy, gdy spadkodawca zdecydował się rozdysponować swoim majątkiem w inny sposób – na przykład sporządzając testament.
Warto podkreślić, że zachowek nie oznacza prawa do konkretnego składnika majątku. Uprawniony może domagać się jedynie zapłaty określonej kwoty pieniężnej.
Komu przysługuje zachowek?
Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie najbliższym członkom rodziny spadkodawcy. Są to:
- zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
- małżonek,
- rodzice spadkodawcy – jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.
Wysokość zachowku zależy od sytuacji osoby uprawnionej. Co do zasady wynosi on:
- 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym,
- 2/3 wartości udziału spadkowego – w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy.
Zachowek a testament
Częstym błędem jest przekonanie, że sporządzenie testamentu całkowicie wyłącza możliwość dochodzenia roszczeń przez innych członków rodziny. W rzeczywistości testament nie pozbawia uprawnionych prawa do zachowku.
Jeżeli spadkodawca powołał w testamencie jedną osobę do całości spadku, pomijając pozostałych bliskich, osoby uprawnione mogą wystąpić do spadkobiercy testamentowego z roszczeniem o zapłatę zachowku.
W takiej sytuacji nie dochodzi do dziedziczenia części majątku, lecz do powstania roszczenia pieniężnego wobec osoby, która spadek otrzymała.
Czy zachowek przysługuje przy dziedziczeniu ustawowym?
Zachowek może mieć znaczenie również wtedy, gdy nie sporządzono testamentu i dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Dzieje się tak przede wszystkim wtedy, gdy część majątku została wcześniej przekazana w drodze darowizn.
Jeżeli bowiem spadkodawca jeszcze za życia przekazał znaczną część majątku jednej osobie, może się okazać, że pozostałym uprawnionym przypadnie niewielka część spadku albo nie otrzymają nic. W takich przypadkach także mogą powstać roszczenia o zachowek.
Zachowek przy tzw. „pustym spadku”
W praktyce zdarzają się sytuacje, w których w chwili śmierci spadkodawca nie posiada już majątku. Często wynika to z tego, że wcześniej przekazał go w formie darowizny – na przykład dzieciom lub innym osobom bliskim.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że prawo do zachowku nie istnieje.
Przy obliczaniu wysokości zachowku do tzw. substratu zachowku dolicza się bowiem niektóre darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. W szczególności dotyczy to darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku.
W konsekwencji osoba uprawniona może dochodzić zapłaty zachowku także od osoby, która otrzymała wcześniej darowiznę od spadkodawcy – nawet jeżeli w samym spadku nie ma już żadnego majątku.
Termin dochodzenia zachowku
Roszczenie o zachowek nie jest nieograniczone w czasie. Zgodnie z obowiązującymi przepisami przedawnia się ono z upływem 5 lat:
- od ogłoszenia testamentu – w przypadku dziedziczenia testamentowego,
- od otwarcia spadku – jeżeli dziedziczenie następuje na podstawie ustawy.
Po upływie tego terminu dochodzenie zachowku może być znacznie utrudnione.
Podsumowanie
Zachowek stanowi ważne narzędzie ochrony najbliższej rodziny spadkodawcy. Przysługuje on zarówno w przypadku sporządzenia testamentu, jak i w niektórych sytuacjach przy dziedziczeniu ustawowym. Co istotne, możliwość dochodzenia zachowku może istnieć także wtedy, gdy spadek jest pozornie „pusty”, ponieważ przy jego obliczaniu uwzględnia się określone darowizny dokonane za życia spadkodawcy.
Ze względu na złożoność spraw spadkowych oraz konieczność analizy konkretnych okoliczności faktycznych, w wielu przypadkach warto skonsultować się z prawnikiem w celu oceny, czy w danej sytuacji roszczenie o zachowek przysługuje oraz w jakiej wysokości. Zapraszam do kontaktu.
