W polskim systemie prawnym prawo do odszkodowania za przestępstwo przysługuje każdej osobie, która doznała szkody w wyniku przestępczego działania. Od 1 lipca 2015 roku, na skutek nowelizacji Kodeksu karnego, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę uznano za środek kompensacyjny, a nie karny. Wprowadzenie tej zmiany miało na celu ułatwienie uzyskania przez pokrzywdzonego pełnego zaspokojenia roszczeń cywilnoprawnych wynikających z przestępstwa. W artykule omówię, jak skutecznie ubiegać się o odszkodowanie oraz jakie są najważniejsze aspekty prawne z tym związane.
Czym jest odszkodowanie kompensacyjne?
Odszkodowanie kompensacyjne to świadczenie mające na celu wynagrodzenie pokrzywdzonemu strat poniesionych na skutek przestępstwa. W kontekście prawnym pojęcie to odnosi się do uszczerbku majątkowego (szkody materialnej) oraz niemajątkowego (krzywdy moralnej), który sprawca przestępstwa musi naprawić. W odróżnieniu od środków karnych odszkodowanie kompensacyjne ma przede wszystkim charakter naprawczy, a nie represyjny.
Proces ubiegania się o odszkodowanie
Złożenie wniosku o odszkodowanie
Pokrzywdzony lub inna osoba uprawniona (np. prokurator) może złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Wniosek taki powinien zawierać szczegółowe informacje na temat poniesionej szkody oraz dowody potwierdzające jej istnienie i rozmiar.
Obligatoryjność orzeczenia
Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu karnego, sąd ma obowiązek orzec obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, jeśli wniosek taki złoży pokrzywdzony lub inna uprawniona osoba. Oznacza to, że sąd nie może odmówić orzeczenia tego środka, powołując się np. na trudności w ustaleniu wysokości szkody.
Postępowanie dowodowe
W celu ustalenia wysokości szkody sąd musi przeprowadzić postępowanie dowodowe. Może to obejmować zbieranie dokumentacji, zeznań świadków, ekspertyz biegłych itp. Jeśli wysokość szkody nie może zostać dokładnie ustalona na podstawie dostępnych dowodów, sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody jedynie w części, która została udowodniona, a resztę roszczeń pokrzywdzony może dochodzić w postępowaniu cywilnym.
Rodzaje szkód i zadośćuczynienia
W kontekście prawa cywilnego szkody dzielą się na materialne i niematerialne. Szkody materialne obejmują straty rzeczywiste, takie jak uszkodzenie mienia, utrata dochodów itp. Szkody niematerialne (krzywda) dotyczą uszczerbku niemajątkowego, takiego jak ból, cierpienie, utrata dobrego imienia.
Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę jest formą rekompensaty za szkody niemajątkowe. Sąd może je orzec obok obowiązku naprawienia szkody materialnej. Wysokość zadośćuczynienia powinna odpowiadać skali cierpień i dolegliwości doznanych przez pokrzywdzonego, a nie możliwościom finansowym sprawcy przestępstwa.
Praktyczne aspekty orzeczenia odszkodowania
Sąd powinien sprecyzować rodzaj świadczenia, które skazany ma spełnić tytułem obowiązku naprawienia szkody. Może to być np. przywrócenie stanu poprzedniego lub kompensacja w formie pieniężnej. Wybór zależy od możliwości praktycznych oraz wniosku pokrzywdzonego.
Termin wykonania obowiązku
Obowiązek naprawienia szkody staje się wykonalny z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia nakładającego ten obowiązek. Sąd nie może określać terminu jego wykonania, co oznacza, że skazany jest zobowiązany do naprawienia szkody niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku.
Dochodzenie niezaspokojonych roszczeń
Należy także podkreślić, że jeśli sąd karny orzeknie obowiązek naprawienia szkody jedynie w części, pokrzywdzony może dochodzić niezaspokojonej części roszczenia w drodze procesu cywilnego. W takiej sytuacji postępowanie cywilne staje się kontynuacją procedury mającej na celu pełne zaspokojenie roszczeń pokrzywdzonego.
Jeśli zostałaś/eś pokrzywdzona/y w procesie karnym — zapraszam do kontaktu. Wiem, jak Ci pomóc uzyskać odszkodowanie za przestępstwo.
