Dziedziczenie ustawowe, czyli kto dziedziczy, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu?

W polskim prawie mamy dwie możliwości dziedziczenia – dziedziczenie testamentowe bądź dziedziczenie ustawowe. Z tym pierwszym mamy oczywiście do czynienia, kiedy zmarły, czyli spadkodawca, pozostawił po sobie testament. Drugi rodzaj będzie miał natomiast zastosowanie w sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił testamentu lub, na przykład, gdy żadna z osób powołanych w testamencie do spadku nie chce, lub nie może być spadkobiercą.

Jakie wówczas zasady dziedziczenia będą obowiązywać? Wyjaśniam w dalszej części wpisu.

Kolejność dziedziczenia

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu, to, kto odziedziczy po nim majątek, określają przepisy. Kolejność dziedziczenia została podzielona na sześć grup. Jeżeli któraś z grup nie może dziedziczyć, automatycznie uprawniona do tego jest grupa kolejna. Do grup tych należą:

• Pierwsza grupa — dzieci spadkodawcy oraz małżonek, którzy dziedziczą w częściach równych, jednak część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż ¼ całości spadku;
• Druga grupa — małżonek oraz rodzice zmarłego;
• Trzecia grupa – rodzice;
• Czwarta grupa – dziadkowie;
• Piąta grupa – pasierbowie;
• Szósta grupa — gmina ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.

Dziedziczenie ustawowe – rola sądu

Bez względu na to, czy chodzi o dziedziczenie ustawowe, czy testamentowe, sąd ma obowiązek ustalić grono spadkobierców. W przypadku dziedziczenia testamentowego sąd w pierwszej kolejności stwierdzi czy spadkodawca pozostawił testament, następnie przejdzie do jego otwarcia i ogłoszenia. To również czas na zgłoszenie ewentualnych zarzutów kwestionujących ważność testamentu. Jeżeli takie się pojawią, sąd ma obowiązek je zbadać. Po ustaleniu spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy testamentu zbada także okoliczności wyłączające lub ograniczające ich zdolność spadkobrania.

Dziedziczenie ustawowe wymaga od sądu ustalenia pokrewieństwa oraz okoliczności wyłączających poszczególne osoby z dziedziczenia.

Kiedy zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe?

Jak już zostało wspomniane na początku, dziedziczenie ustawowe będzie miało zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie pozostawił po sobie testamentu, ale nie tylko. Ten rodzaj dziedziczenia będzie miał zastosowanie także, gdy:

• Spadkodawca sporządził testament, lecz skutecznie go odwołał;
• Testament okazał się nieważny albo bezskuteczny;
• Testament nie powołuje spadkobiercy, lecz zawiera wyłącznie dyspozycje w kwestii zapisów, poleceń, wydziedziczenia albo jest tzw. testamentem negatywnym;
• Nikt z osób fizycznych powołanych przez spadkobiercę nie dożyła otwarcia spadku;
• Żadna z osób prawnych objętych testamentem nie istnieje w chwili otwarcia spadku;
• Żadna z powołanych przez spadkodawcę osób nie chce dziedziczyć, tj. odrzuciła spadek lub nie może być spadkobiercą, tj. została uznana za niegodną dziedziczenia.