Przekazanie mieszkania dziecku, podarowanie działki wnukowi czy wsparcie finansowe rodzeństwa to sytuacje, które w wielu rodzinach są czymś naturalnym. Darowizna często jest wyrazem zaufania, wdzięczności lub chęci pomocy najbliższym. Rzadko kiedy podczas podpisywania umowy ktoś zakłada, że za kilka lat rodzinne relacje ulegną całkowitemu rozpadowi.
Tymczasem życie pisze różne scenariusze. Zdarza się, że po przekazaniu majątku kontakt z obdarowanym urywa się, dochodzi do poważnych konfliktów, a nawet zachowań, które trudno zaakceptować. W takich okolicznościach wielu darczyńców zadaje sobie pytanie – czy można odzyskać to, co zostało przekazane?
Choć odpowiedź brzmi „tak”, nie oznacza to, że każda rodzinna kłótnia daje podstawę do cofnięcia darowizny.
Sam konflikt to za mało
Jednym z najczęściej powielanych mitów jest przekonanie, że skoro darowizna została przekazana z dobrej woli, można ją w każdej chwili odwołać, jeśli relacje między stronami się pogorszą. Polskie prawo nie przewiduje jednak takiego rozwiązania.
Nieprzyjemna atmosfera, brak kontaktu, różnice poglądów czy nawet wieloletni konflikt rodzinny nie oznaczają automatycznie, że darczyńca odzyska przekazany majątek. Ustawodawca przewidział jedynie wyjątkowe sytuacje, w których cofnięcie darowizny jest dopuszczalne.
To właśnie dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej oceny – zarówno pod względem faktów, jak i zgromadzonych dowodów.
Kiedy zachowanie obdarowanego może uzasadniać odwołanie darowizny?
Najczęściej podstawą odwołania wykonanej darowizny jest tzw. rażąca niewdzięczność obdarowanego. To pojęcie nie zostało szczegółowo zdefiniowane w przepisach, dlatego jego znaczenie wypracowało przede wszystkim orzecznictwo sądów.
Nie chodzi o zwykłą niewdzięczność czy rozczarowanie zachowaniem członka rodziny. Musi dojść do sytuacji wyjątkowo poważnej, świadczącej o lekceważeniu podstawowych obowiązków wobec darczyńcy lub o celowym działaniu na jego szkodę.
Przykładowo sądy mogą uznać za rażącą niewdzięczność:
- stosowanie przemocy wobec darczyńcy,
- dopuszczenie się przestępstwa przeciwko niemu,
- uporczywe znieważanie lub poniżanie,
- świadome wyrządzenie szkody majątkowej,
- wyjątkowo poważne naruszenie obowiązków rodzinnych.
Nie istnieje jednak zamknięty katalog takich zachowań. Każda sprawa oceniana jest indywidualnie, z uwzględnieniem całokształtu relacji między stronami.
Czy zerwanie kontaktu z rodzicami wystarczy?
To jedno z pytań najczęściej pojawiających się w kancelariach.
Odpowiedź brzmi: nie zawsze.
Samo ograniczenie kontaktów, wyprowadzka do innego miasta czy nawet wieloletni brak odwiedzin nie przesądzają jeszcze o możliwości cofnięcia darowizny. Jeżeli jednak całkowite zerwanie więzi łączy się z uporczywym lekceważeniem darczyńcy, jego poniżaniem, odmawianiem pomocy w sytuacji wymagającej wsparcia lub innymi szczególnie nagannymi zachowaniami, sytuacja może zostać oceniona zupełnie inaczej.
Granica pomiędzy zwykłym konfliktem a rażącą niewdzięcznością bywa cienka. Właśnie dlatego tak duże znaczenie mają konkretne okoliczności danej sprawy.
Nie tylko niewdzięczność. Istnieje jeszcze jedna ważna przesłanka
Możliwość odwołania darowizny może pojawić się również wtedy, gdy po zawarciu umowy sytuacja majątkowa darczyńcy ulegnie znacznemu pogorszeniu.
Dotyczy to jednak przede wszystkim darowizn, które nie zostały jeszcze wykonane. Jeżeli przekazanie majątku doprowadziłoby do sytuacji, w której darczyńca nie byłby w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb lub wykonywać obowiązków alimentacyjnych, przepisy pozwalają odstąpić od wcześniejszego zobowiązania.
W przypadku darowizny już wykonanej ustawodawca przewidział natomiast ochronę osoby, która popadła w niedostatek. W określonych okolicznościach obdarowany może zostać zobowiązany do udzielenia darczyńcy pomocy finansowej w granicach uzyskanego wzbogacenia.
Czy po wielu latach nadal można odzyskać darowiznę?
Wiele osób zakłada, że po upływie kilku lub kilkunastu lat sprawa jest definitywnie zamknięta. Tymczasem nie zawsze tak jest.
Kluczowe znaczenie ma nie data podpisania umowy darowizny, lecz moment, w którym pojawiła się przyczyna uzasadniająca jej odwołanie. Jeżeli podstawą jest rażąca niewdzięczność, darczyńca ma rok na złożenie stosownego oświadczenia od chwili, gdy dowiedział się o takim zachowaniu.
Oznacza to, że nawet darowizna przekazana wiele lat wcześniej może zostać skutecznie odwołana, jeśli naganne zachowanie obdarowanego nastąpiło znacznie później i termin roczny został zachowany.
Co dzieje się po odwołaniu darowizny?
Wbrew powszechnemu przekonaniu samo złożenie oświadczenia o odwołaniu darowizny nie powoduje automatycznego powrotu własności do darczyńcy.
Jeżeli obdarowany zgadza się na zwrot majątku, strony mogą dokonać odpowiednich czynności prawnych. W przypadku nieruchomości konieczne będzie ponowne przeniesienie własności w formie aktu notarialnego.
Znacznie częściej zdarza się jednak, że obdarowany kwestionuje zasadność odwołania darowizny. Wówczas spór rozstrzyga sąd, który ocenia, czy rzeczywiście wystąpiły przesłanki przewidziane przez przepisy.
Jakie dowody mogą mieć znaczenie?
Postępowania dotyczące odwołania darowizny rzadko opierają się wyłącznie na twierdzeniach stron. Im lepiej udokumentowane są okoliczności sprawy, tym większe znaczenie mogą mieć dla końcowego rozstrzygnięcia.
W zależności od sytuacji pomocne mogą okazać się między innymi:
- zeznania świadków,
- korespondencja SMS lub e-mail,
- nagrania, jeśli zostały pozyskane zgodnie z prawem,
- dokumentacja medyczna,
- zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa,
- prawomocne wyroki sądowe lub inne dokumenty urzędowe.
Każdy materiał dowodowy powinien pozostawać w związku z okolicznościami, które mają świadczyć o rażącej niewdzięczności lub innych ustawowych przesłankach odwołania darowizny.
Czy przebaczenie zamyka drogę do cofnięcia darowizny?
Tak, może mieć bardzo istotne znaczenie.
Jeżeli darczyńca świadomie wybaczył obdarowanemu jego wcześniejsze zachowanie, późniejsze powoływanie się na te same okoliczności co do zasady nie będzie skuteczne. Z tego względu w praktyce sądowej często analizowane jest nie tylko to, co wydarzyło się między stronami, ale również ich późniejsze relacje.
Darowizna mieszkania lub domu – czy obowiązują inne zasady?
Przepisy nie tworzą odrębnych zasad wyłącznie dla nieruchomości. Darowiznę mieszkania, domu czy działki również można odwołać, jeśli wystąpią ustawowe przesłanki.
Różnica polega przede wszystkim na sposobie przeniesienia własności. Zwrot nieruchomości wymaga zachowania formy aktu notarialnego, a gdy obdarowany nie chce dobrowolnie współpracować, odzyskanie majątku zwykle wymaga przeprowadzenia postępowania sądowego.
Podsumowanie
Darowizna nie jest decyzją, którą można dowolnie odwrócić tylko dlatego, że rodzinne relacje przestały być dobre. Aby odzyskać przekazany majątek, konieczne jest wykazanie okoliczności przewidzianych przez przepisy, a w praktyce najczęściej udowodnienie rażącej niewdzięczności obdarowanego.
Zanim jednak zostaną podjęte jakiekolwiek działania, warto przeanalizować stan faktyczny i ocenić, czy istnieją realne podstawy do odwołania darowizny. Pozwala to uniknąć kosztownego postępowania sądowego w sytuacji, gdy konflikt rodzinny – choć bardzo bolesny – nie spełnia wymaganych przesłanek.
