Ubezwłasnowolnienie jest instytucją szczególną z punktu widzenia konstytucyjnego statusu człowieka. Jest to instytucja, która najbardziej dotkliwie wpływa na prawa człowieka, a w niektórych przypadkach w zasadzie nie pozwala na samodzielne kierowanie swoim postępowaniem. Jakie mamy rodzaje ubezwłasnowolnienia? Kiedy należy myśleć o potrzebie ubezwłasnowolnienia? Wyjaśniam poniżej.
Ubezwłasnowolnienie – czym jest i jakie są jego rodzaje?
W prawie polskim wyróżniamy dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia — częściowe i całkowite. Wymienione rodzaje ubezwłasnowolnienia nie różnią się znacząco, jeśli chodzi o przesłanki do ich orzeczenia, a głównymi rzeczami, jakie je od siebie rozróżniają, są intensywność występowania oraz to, jakie przyniosą skutki wobec osoby ubezwłasnowolnionej.
Zgodnie z przepisem art. 13 k.c., ubezwłasnowolnienie całkowite można orzec wobec osoby, która ukończyła 13 lat. Orzeczenie ubezwłasnowolnienia,
zarówno całkowitego, jak i częściowego, nie wchodzi w grę w stosunku do osoby, która nie ukończyła lat 13, ponieważ taka osoba – nie ma w ogóle zdolności do
czynności prawnych. Orzeczenie ubezwłasnowolnienia częściowego natomiast może nastąpić tylko względem osoby pełnoletniej.
Przesłanki do ubezwłasnowolnienia
Choć oba rodzaje ubezwłasnowolnienie różnią się od siebie stopniem dolegliwości co do
osoby ubezwłasnowolnionej, to jednak istnieje kilka przesłanek wspólnych dla obu jego rodzajów
Przykładowymi przesłankami natury medycznej, które mogą stanowić podstawę do orzeczenia ubezwłasnowolnienia, są:
- choroba psychiczna,
- niedorozwój umysłowy,
- innego rodzaju zaburzenia psychiczne, które nie pozwalają jednostce na samodzielne funkcjonowanie i prowadzenie swoich spraw.
Cel orzeczenia ubezwłasnowolnienia
Ubezwłasnowolnienie – zarówno całkowite, jak i częściowe ma służyć przede wszystkim ochronie osób fizycznych. Wartością nadrzędną przy ocenie czy orzeczenie wobec danej osoby ubezwłasnowolnia, będzie słuszne, musi być jej dobro.
Kto może wnioskować o ubezwłasnowolnienie?
Osobami uprawnionymi do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie są:
- małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
- jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
- jej przedstawiciel ustawowy 12 .
Wymienione wyżej osoby nie są jednak jedynymi uprawnionymi do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, ponieważ możliwość taką posiada również prokurator oraz Rzecznik Praw Obywatelskich.
Jakie są skutki ubezwłasnowolnienia?
Podstawowy skutek orzeczenia sądu o ubezwłasnowolnieniu całkowitym to utrata zdolności do czynności prawnych przez osobę ubezwłasnowolnioną.
Oznacza to, że osoba taka nie może we własnym imieniu dokonywać czynności prawnych — byłyby one nieważne. Czynności te (np. zaciąganie zobowiązań) dokonuje w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie jej przedstawiciel ustawowy.
Wyjątkiem od tej zasady są tzw. umowy powszechnie zawierane w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (np. bieżące zakupy, zakup gazety, biletu itp.), które są ważne z chwilą ich wykonania, chyba że taka umowa pociągałaby za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych. Stałoby się tak, np. w sytuacji, gdyby zakup został dokonany na skutek nakłonienia osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie np. do zakupu drogiego telefonu.
Podsumowując, ubezwłasnowolnienie jest instytucją wyjątkową, która dalece ingeruję w sferę praw i wolności człowieka. Jego orzeczenie przez sąd poprzedzone jest szeregiem czynności zmierzających do ustalenia, czy to właśnie to rozwiązanie będzie dla danej osoby najlepsze, czyli zgodne z jego interesem i dobrem.
