Zachowek to część spadku, która przysługuje określonym osobom z powodu ich szczególnego stosunku do spadkodawcy. Zachowek stanowi minimalną część majątku spadkowego, którą spadkodawca jest zobowiązany pozostawić na rzecz określonych osób.
Warto zaznaczyć, że zachowek jest roszczeniem zabezpieczonym na mieniu spadkowym, co oznacza, że osoba uprawniona do zachowku może żądać jego wypłaty z majątku spadkowego w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił na jej rzecz wymaganej minimalnej części spadku.
Komu należy się zachowek i w jaki sposób można go uzyskać?
Komu przysługuje roszczenie o zachowek?
Co do zasady spadkodawca ma pełną dowolność i swobodę co do dysponowania swym majątkiem zarówno za życia, jak i na wypadek śmierci. Instytucja zachowku ma jednak za zadanie chronić interesy majątkowe najbliższych osób spadkodawcy przed krzywdzącym je rozrządzeniem przez niego majątkiem na wypadek śmierci.
Osobami najbliższymi spadkodawcy uprawnionymi do zachowku są:
- Zstępni;
- Małżonek;
- Rodzice spadkodawcy.
Osobie uprawnionej, która dziedziczyłaby z ustawy po spadkodawcy, przysługuje roszczenie z tytułu zachowku. Przysługuje ono pod warunkiem, że nie otrzymała wcześniej należnej kwoty w innej postaci. Mogła to być:
- Darowizna;
- Zapis zwykły lub windykacyjny;
- Świadczenia na wychowanie oraz wykształcenie ogólne i zawodowe (w przypadku zstępnych spadkodawcy).
Czy darowizna ma wpływ na zachowek?
Darowizna może mieć znaczący wpływ na wysokość zachowku, ponieważ zgodnie z przepisami prawa spadkowego wartość darowizny jest wliczana do masy spadkowej. Darowizny dolicza się do czystej wartości spadku, uzyskując tzw. substrat zachowku. Czysta wartość spadku to wartość aktywów spadkowych pomniejszonych o długi.
Substrat zachowku stanowi podstawę obliczania wartości zachowku. Jeśli więc darowizny wyczerpywały majątek spadkodawcy, to obdarowany musi liczyć się z kierowaniem wobec niego roszczenia o zachowek.
Oznacza to, że wartość darowizny, jaką spadkodawca przekazał jednej z osób uprawnionych do zachowku, jest pomniejszana z wartości spadku przed podziałem.
Czy wszystkie darowizy podlegają odliczeniu?
Co do zasady, doliczeniu do spadku podlegają wszystkie darowizny. Czym jednak byłoby prawo bez wyjątków?
Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, odliczeniu do spadku nie podlegają drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. Chodzi tu o darowizny o wartości nieprzekraczającej przeciętnej miary przyjętej w danym środowisku.
Ustawodawca nie wskazał jednak konkretnego rodzaju darowizn, stąd też każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy. Uwzględniona powinna być przy tym sytuacja majątkowa darczyńcy i obdarowanego oraz wartości przedmiotu darowizny. W szczególności doliczeniu do spadku nie będą podlegały drobne darowizny, których wręczanie wynika z przyjętych w danym środowisku (np. rodzinie) zwyczajów (np. z okazji urodzin, imienin, ślubu, świąt).
Komu nie przysługuje zachowek?
W kontekście zachowku nie można zapomnieć o instytucji wydziedziczenia. Spadkodawca ma prawo wydziedziczyć, po spełnieniu określonych przesłanek osoby, które tym samym nie będą miały prawa do zachowku.
Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
- Wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- Dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- Uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
