Zgodnie z art. 175 § 1 k.p.k. oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia; może jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. O prawie tym należy go pouczyć. Prawo do milczenia w postępowaniu karnym oznacza, że każdy oskarżony ma prawo odmówić składania zeznań lub udzielania odpowiedzi na pytania. Zarówno w trakcie procesu jak i postępowania przygotowawczego. Prawo to jest ściśle związane z prawem do obrony.
Prawo do milczenia – czy wpływa na przypisanie oskarżonemu winy?
Możliwość odmowy składania wyjaśnień czy też prawo do ich składania są wyłącznym uprawnieniem oskarżonego. Oznacza to, że to sam oskarżony decyduje czy udzieli odpowiedzi na poszczególne pytania. Skorzystanie z uprawnienia do milczenia nie może powodować negatywnych skutków. Chyba że przepis szczególny wymaga określonej treści wyjaśnień dla możliwości skorzystania z danej instytucji, np. nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 60 k.k.). W innych przypadkach nie jest możliwe wyciąganie negatywnych konsekwencji wobec oskarżonego.
Skorzystanie z prawa do milczenia nie może być więc traktowane jako okoliczność obciążająca, choć nie da się ukryć, że złożenie wyjaśnień potwierdzających ustalenia faktyczne i wyrażenie skruchy stanowi okoliczność łagodzącą.
Mimo wszystko odmowa złożenia wyjaśnień w toku postępowania przygotowawczego nie może stanowić podstawy przyjęcia, że podejrzany w sposób bezprawny utrudnia postępowanie karne czy też, że ma coś do ukrycia.
Czy odmowa składania wyjaśnień może zaszkodzić oskarżonemu?
Odmowa składania wyjaśnień przez oskarżonego, czyli skorzystanie z prawa do milczenia, nie powinna w żaden sposób zaszkodzić oskarżonemu. W szczególności nie może być traktowana jako dowód winy ani nie może być wykorzystana przeciwko oskarżonemu w postępowaniu karnym.
Należy jednak podkreślić, że w niektórych przypadkach, np. gdy oskarżony nie ma alibi lub gdy jego wersja wydarzeń nie jest jednoznaczna, odmowa składania wyjaśnień może skłonić organy ścigania do dalszych działań w celu zebrania dowodów. Jednakże brak wyjaśnień ze strony oskarżonego nie może być traktowany jako dowód winy. Organy ścigania muszą wówczas wykazać winę oskarżonego na podstawie innych, rzetelnych dowodów.
Podsumowanie
Podsumowując, oskarżony może skorzystać z prawa do milczenia w każdym momencie postępowania karnego, bez wyjaśniania przyczyn. Nie może mu to w żaden sposób zaszkodzić, ani nie może być interpretowane jako przyznanie się do winy.
Oskarżony może odmówić składania zeznań przed organami ścigania, przed sądem, a także w trakcie przesłuchania w ramach postępowania karnego.
Prawo do milczenia jest ważnym elementem procesu karnego. Chroni ono oskarżonych przed samosądami oraz wymuszaniem na nich przyznań, które mogą być nieprawdziwe.